Bir jinsli bo‘lmagan g‘ovak muhitlarda yer osti suvlari naporining o‘zgarish jarayonlarining matematik modeli

Qabul qilingan: 2026-10-14

Nashr etilgan: 2026-09-30

Annotatsiya

Ushbu tadqiqotda bir jinsli bo‘lmagan g‘ovak muhitlarda yer osti suvlari naporining fazoviy-vaqt bo‘yicha taqsimlanishini aniqlash uchun matematik ifoda va sonli yechim ishlab chiqilgan hamda ular ko‘p quduqli nostatsionar modellashtirish misolida namoyish etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi yer osti suv resurslarini samarali boshqarish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va o‘zgaruvchan iqlim sharoitida gidrologik jarayonlarni prognozlash zarurati bilan bog‘liq. Darcy qonuni va massa saqlanish qonunidan kelib chiqib, anizotrop bir jinsli bo‘lmagan muhitlarda filtratsiya jarayonini tavsiflovchi o‘zgaruvchan koeffitsiyentli ikkinchi tartibli parabolik xususiy hosilali differensial tenglama keltirib chiqarilgan; bunda anizotropiya diagonal gidravlik o‘tkazuvchanlik tenzori orqali, bir jinsli bo‘lmaslik esa fazoviy o‘zgaruvchan parametrlar orqali ifodalangan. Hisoblash sohasining barcha olti yuzasi uchun daryo–suvli qatlam o‘zaro ta’siri, infiltratsiya, evapotranspiratsiya va sug‘orishdan qaytuvchi oqimni hisobga oluvchi chegaraviy shartlar shakllantirilgan. Differensial masala oshkor chekli ayirmalar sxemasi yordamida diskretlashtirilgan bo‘lib, unda bir jinsli bo‘lmagan muhitdagi tutashuv chegaralarining gidravlik o‘tkazuvchanligi garmonik o‘rtacha qiymat orqali aniqlanadi; bu ketma-ket ulangan gidravlik qarshiliklarni to‘g‘ri ifodalash imkonini beradi. Sxemaning barqarorligi fon Neyman usuli yordamida tahlil qilingan va Courant–Friedrichs–Lewy barqarorlik sharti olingan; yaqinlashuv esa Lax ekvivalentlik teoremasidan kelib chiqadi. O‘lchami 2000 × 2000 m bo‘lgan, ikkita suv chiqaruvchi quduq va bitta haydovchi quduqni o‘z ichiga olgan suvli qatlam uchun nostatsionar sonli tajriba o‘tkazilgan. Hisoblashlar depressiya voronkalarining va suv sathi ko‘tarilish gumbazining bosqichma-bosqich shakllanishi hamda o‘zaro ta’sirini, quduqlardagi naporning vaqt bo‘yicha o‘zgarishini va napor sirtining uch o‘lchovli tuzilishini qayta hosil qiladi. Hisoblash algoritmi tabiiy ravishda parallel hisoblashga mos bo‘lib, undan yer osti suv resurslarini boshqarish, suvli qatlamlarning gidrodinamik holatini prognozlash, shuningdek, quduqlar va drenaj tizimlarini loyihalashda foydalanish mumkin.

Adabiyotlar ro'yxati

  1. Lu C, Xu Z, Yang J, et al. An improved numerical model for groundwater flow simulation with MPFA method on arbitrary polygon grids. J Hydrol. 2022;606:127425. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2021.127425.

  2. Mohtashami A, Akbarpour A, Mollazadeh M. Development of a hybrid meshless local Petrov–Galerkin and particle filter model for unconfined aquifer simulation. Groundwater. 2022;60(3):375–388. https://doi.org/10.1111/gwat.13161.

  3. Swathi B, Eldho TI. Generalized finite difference method for free surface flow modeling in unconfined aquifers. Eng Anal Bound Elem. 2024;158:214–229. https://doi.org/10.1016/j.enganabound.2023.10.024.

  4. Bianchi M, Scheidegger J, Hughes A, et al. Simulation of national-scale groundwater dynamics in geologically complex aquifer systems: an example from Great Britain. Hydrol Sci J. 2024;69(5):572–591. https://doi.org/10.1080/02626667.2024.2320847.

  5. Secci D, Godoy VA, Gómez-Hernández JJ. Physics-informed neural networks for solving transient unconfined groundwater flow. Comput Geosci. 2024;182:105494. https://doi.org/10.1016/j.cageo.2023.105494.

  6. Alakayleh Z, Fang X, Clement TP. A comprehensive performance evaluation of physics-informed neural networks for groundwater flow modeling. Groundwater. 2024;62(2):177–192.

  7. Dai H, Chen X, Ye M, et al. Deep learning in groundwater modeling: methods, applications and challenges. J Hydrol. 2025;650:132456.

  8. Wang N, Chang H, Zhang D. Data-driven methods for flow and transport in porous media: a review. Int J Heat Mass Transf. 2024;235:126149.

  9. Gotovac H, Malenica L, Gotovac B. Control volume isogeometric analysis for groundwater flow modeling in heterogeneous porous media. Adv Water Resour. 2021;148:103838. https://doi.org/10.1016/j.advwatres.2020.103838.

  10. Chakraborty A, Rabinovich A, Chaudhuri A. Reduced-order modeling of groundwater flow in heterogeneous porous media. J Comput Phys. 2020;412:109426.

  11. Ravshanov N, Aminov S, Shafiev T. Mathematical modeling of fluid filtration in porous media: numerical algorithms and software. Int J Appl Math. 2024;37(2):145–162.

  12. Khuzhayorov B, Usmonov A, Nik Long NMA, et al. Anomalous solute transport in a two-zone heterogeneous porous medium. Appl Math Model. 2023;124:1–18.

  13. Kresic N, Mikszewski A. Recent developments and trends in groundwater flow and transport modeling. Hydrogeol J. 2023;31:1249–1271.

  14. Darcy H. Les Fontaines Publiques de la Ville de Dijon. Victor Dalmont; 1856.

  15. Theis CV. The relation between the lowering of the piezometric surface and the rate and duration of discharge of a well using ground-water storage. Trans Am Geophys Union. 1935;16(2):519–524.

  16. Bear J, Cheng AHD. Modeling Groundwater Flow and Contaminant Transport. Springer; 2010.

  17. de Marsily G. Quantitative Hydrogeology: Groundwater Hydrology for Engineers. Academic Press; 1986.

  18. Patankar SV. Numerical Heat Transfer and Fluid Flow. Hemisphere Publishing; 1980.

  19. Peaceman DW. Interpretation of well-block pressures in numerical reservoir simulation. Soc Pet Eng J. 1978;18(3):183–194.

  20. Hantush MS, Jacob CE. Non-steady radial flow in an infinite leaky aquifer. Trans Am Geophys Union. 1955;36(1):95–100.

  21. von Neumann J, Richtmyer RD. A method for the numerical calculation of hydrodynamic shocks. J Appl Phys. 1950;21(3):232–237.

  22. Lax PD, Richtmyer RD. Survey of the stability of linear finite difference equations. Commun Pure Appl Math. 1956;9(2):267–293.

Mualliflar haqida

Baxtiyor Murodullayev
Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni rivojlantirish ilmiy-tadqiqot instituti
Rustam Kodirov
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
Dilobar Haqnazarova
Tashkent International University of Education

Litsenziya

Mualliflik huquqi (c) 2026 “Mexanika muammolari” O‘zbekiston jurnali

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Qanday iqtibos keltirish kerak

Bir jinsli bo‘lmagan g‘ovak muhitlarda yer osti suvlari naporining o‘zgarish jarayonlarining matematik modeli. (2026). “Mexanika Muammolari” O‘zbekiston Jurnali, 37(3), 92-98. https://www.pmjournal.uz/jour/article/view/28

O'xshash maqolalar

Siz ham ushbu maqola uchun {$ advancedSearchLink} olishingiz mumkin.

ISSN 2010-7250 (Print)